Don’t mention the war

      Geen reacties op Don’t mention the war

De twintigste eeuw buiten het felle licht van de Tweede Wereldoorlog

Dezer dagen zijn we weer volop bezig met het vieren van onze vrijheid, traditiegetrouw vastgeknoopt aan de dagen waarop we de slachtoffers en het einde van de Tweede Wereldoorlog in Nederland herdenken. Die oorlog is een fel licht, een voor het Westen traumatische waterscheiding, met een enorme aanzuigende werking waar het oorzaak en gevolg van de geschiedenis van de twintigste eeuw aangaat.

Wat zien we als we de Tweede Wereldoorlog even wegdenken? Zonder de weg van de ‘iffy history’ te willen volgen, gaan we onderzoeken welke stromen en ontwikkelingen die de vorige eeuw kenmerken, waarschijnlijk niet verbonden zijn aan WO2. Dat verschaft nieuw inzicht in de lange golfbewegingen van de geschiedenis. Nu lijkt de Tweede Wereldoorlog een haakse bocht in de geschiedenis, maar misschien was het in de longue durée meer een horde die we als mensheid moesten nemen.

Door enkele concrete vragen te stellen en te beantwoorden kunnen we een beeld krijgen van de grote bewegingen gedurende de twintigste eeuw.

Die eeuw was er een van enorme technologische vooruitgang. In 1903 leerde de mens vliegen, in 1969 stond hij op de maan. Aan het begin van de eeuw verplaatste men zich mondjesmaat per auto, in 1999 legden Nederlanders zo’n 75 miljard kilometers in hun auto’s af. Rond 1900 was de telefoon een nieuwerwets hulpmiddel voor hulpdiensten, ondernemers en notabelen. Honderd jaar later had bijna iedereen een mobiele telefoon en nam communicatie via internet in razend tempo toe. De Eerste Wereldoorlog wordt de oorlog van mens tegen machine genoemd, de Tweede Wereldoorlog die van machines tegen elkaar, waarbij als bijvangst onvoorstelbare aantallen burgerslachtoffers vielen. Beide oorlogen hebben ongetwijfeld de technologische ontwikkelingen op het gebied van luchtvaart, mobiliteit, communicatie en ‘vuurkracht’ versneld. Het is echter de vraag of de zo vurig verlangde peace in our time niet dezelfde ontwikkeling had teweeggebracht, inclusief nucleaire en rakettechnologie.

De jaren tussen 1918 en 1989 worden door sommige historici beschouwd als de ‘korte twintigste eeuw’, jaren waarin een Europese burgeroorlog werd uitgevochten. Die burgeroorlog had twee duidelijke gevolgen: een einde aan de strijd tussen fascisme, communisme en liberalisme, waarbij de laatste ideologie zoals bekend als overwinnaar uit de bus kwam; en ten tweede de opkomst van de Europese Unie waarmee oorlog binnen Europa voor altijd voorkomen moest worden, door onderlinge economische afhankelijkheid te bewerkstelligen. Was de eenwording van Europa niet onvermijdelijk, vanuit een geopolitiek en economisch oogpunt bezien? De droom van de oude Bismarck is na 120 jaar bewaarheid: vrede en eenheid in Europa met Duitsland aan het roer. En iedereen heeft er vrede mee.

Hadden die drie genoemde ideologieën ook vreedzaam kunnen co-existeren? Misschien niet – maar was de Koude Oorlog dan wel zo koud gebleven? De Trumandoctrine – de verdediging van het Westen tegen Sovjet-expansionisme – is wel degelijk een gevolg van WO2. Had de Sovjet-Unie wel expansionistische ambities en zouden de VS vast hebben gehouden aan hun isolationisme?  Of was de strijd tussen kapitalisme en communisme hoe dan ook elders in de wereld – in Indochina, in Afrika en Zuid-Amerika –  uitgevochten?

In 1948 werd met instemming van de jonge Verenigde Naties, Palestina opgedeeld in een Arabisch deel en de nieuwe staat Israël. Daarmee plaatsten de geallieerde overwinnaars een kritische massa in de geopolitieke atoombom die het Midden-Oosten uiteindelijk werd. De Arabische wereld betaalde de rekening voor het schuldgevoel van het Westen dat niet genoeg had gedaan om de holocaust te voorkomen. Maar de neerbuigende houding van het Westen tegenover alles wat Arabisch of islamitisch was, was al veel ouder. Ís Israël dan wel dat lont in het kruitvat? Zijn de strakke grenzen door de kaart van Noord-Afrika niet de werkelijke reden van de Jihad? Vormen die rechte lijnen, getrokken door Europees imperialisme, niet het geboorterecht van al-Qaida, van de Taliban en de Islamitische Staat?

Wanneer de overheerser onder de voet wordt gelopen, ziet de kolonie in dat die overheerser niet oppermachtig is en barst de strijd om losmaking los. De Politionele Acties in Nederlands-Indië zijn een gevolg van de Bezetting. De voormannen van de Indonesische onafhankelijkheidstrijd, Hatta en Soekarno, verzetten zich vanaf de jaren twintig al tegen de Nederlandse overheersing in het latere Indonesië. Vroeger of later zou Indonesië zich losmaken. De onafhankelijkheid van Suriname kende een ander tempo en lijkt dan ook nauwelijks met de Tweede Wereldoorlog te maken te hebben.

De Grote Wereldbrand lijkt de verlosser van de economische crisis van de jaren dertig en de wederopbouw de aanjager van de naoorlogse wereldeconomie. Laten we echter niet vergeten dat in de Tweede Wereldoorlog ruwweg 1,2 miljoen miljard euro (€ 1.200.000.000.000.000) in rook zijn opgegaan. De wederopbouw moest dus opnieuw waarde creëren, in plaats van herinvesteren. Hoe had het huishouden van de wereld er nu uitgezien?

Zouden de NAVO en de Verenigde Naties er zijn geweest? Of had een explosieve economie genoopt tot een nieuwe wereldorde? En hoe hadden we ons als groepen, als volkeren, als naties en als wereldburgers tot elkaar verhouden? De Tweede Wereldoorlog lijkt ook een ‘trendbreuk’ omdat ze veel barbaarser en gewelddadiger was dan voorgaande oorlogen vanaf misschien wel de Dertigjarige Oorlog. Was dat nou nodig? En was die barbarij een vrijbrief voor de gewelduitspattingen die er op volgden? Of was onze beschaving en houding ten opzichte van geweld op de lange termijn niet vol te houden, gegeven onze aard en instincten?

Zo lijkt de Tweede Wereldoorlog tegelijk een rem en een versneller te zijn van politieke, economische, sociale, technologische en culturele beweging in met name ons Westen. We hebben veel vragen, het is tijd voor antwoorden. Maar laten we nooit vergeten wat de Tweede Wereldoorlog vooral was: een conflict op wereldschaal, disruptief tot op het bot van de mensheid.

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *